حیوانات دنیا را چگونه می بینند

نویسنده: مسعود رسولی

دپارتمان دامپزشكی و صنایع غذایی نشریه
    همه حیوانات نمی توانند مانند انسان ببینند، خیلی از حیوانات دنیا را در هاله ای از رنگ خاكستری یا بسیار كمرنگ می بینند اما بعضی از آنها می توانند در تاریكی مطلق ببیند و بعضی دیگر رنگ هایی كه در دامنه دید انسان نیستند را نیز تشخیص می دهند، رنگ هایی كه هیچ وقت انسان ندیده، حتی تعدادی دوچشم هایی دارند كه به آنها در شكار موجودات از صدها متر فاصله كمك می كند. در این مقاله نوع دید چند گونه از حیوانات مورد مطالعه قرار گرفته است اما قبل از آن لازم است نگاهی اجمالی به تكامل چشم در جانداران داشته باشیم. همان طور كه در شكل می بینید اولین و ساده ترین نوع چشم كه به آن Pigment spot می گویند از چند رشته عصبی تشكیل شده كه تنها به نور مریی پاسخ می دهد و حالت كامل یافته تر آن Pigment pit است كه علاوه بر تشخیص نور به خاطر وجود حفره چشمی می تواند سمت آن را تشخیص دهد، در مسیر تكامل به حالت Pin honeeye و سپس Lens eye و در نهایت چشم پیچیده انسان Complex eye می رسیم.
    دید حشرات: بسیاری از حشرات چشم مركب Lens eye دارند كه تشكیل شده از صدها یا هزاران لنز كوچك كه به شكل كندوی عسل در كنار هم قرار گرفته اند. برخلاف تصور عوام كه حشرات در یك زمان، صدها كپی از یك تصویر را نمی بینند بلكه هر لنز قسمت كوچكی از تصویر كلی را می گیرند و الگو و شكلی شبیه موزاییك درست می كنند، یك چشم مركب (Praying Mantise) می تواند از ده تا سی هزار قسمت تشكیل شده باشد كه بسته به نوع حشره متفاوت است. برای مثال (dragon Fly) سنجاقك و آخوندك بیشترین تعداد قسمت ها (بالای سی هزار تا) را دارد همان طور كه در عكس می بینید آنها دید موزاییكی دارند و آنچه را كه ما به وضوح می بینیم آن ها به صورت شطرنجی می بینند.
    
    
    دید زنبور: زنبورها هم از چشم مركب استفاده می كنند اما آنها توانایی تشخیص رنگ قرمز را ندارند. دنیای زنبورها بیشتر از رنگ های زرد، سبز و آبی تشكیل شده است. همان طور كه در شكل می بینید گل كه ما به رنگ قرمز می بینیم آنها به رنگ آبی می بینند، همچنین زنبورها می توانند دامنه فرابنفش را ببینند با بسامد بیشتر از نور مریی و طول موج كمتر (امواج الكترومغناطیس از رادیویی تا گاما قرار دارند كه نور مریی در میانه آن قرار دارد ، فرابنفش بالاتر و فرو سرخ كمتر)
    
    دید میگو و خرچنگ: میگو و خرچنگ كمترین تكامل دید را دارند. آنها نیز از چشم مركب Compound eye مانند حشرات استفاده می كنند با این تفاوت كه جزییات كمتری می بینند. همان طور كه در شكل زیر می بینید میگو، همنوع خود را به این صورت می بیند، خوشبختانه میگوها و خرچنگ ها در گرفتن سیگنال ها از حركت های ناگهانی بسیار قوی هستند و این یك راه دفاعی بسیار خوب برای آنها به شمار می رود.
    دید پرندگان: پرندگانی كه در روز پرواز می كنند گستره رنگی وسیع تری نسبت به انسان دارند كه شامل نور فرابنفش نیز می شود و باید گفت كه ما انسان ها هیچ وقت نمی توانیم این طیف رنگ ها را ببینیم. به خاطر همین است كه ارزیابی دید این پرندگان و تقلید از آن ها بسیار مشكل است. پرندگان شكاری مانند عقاب، كركس، شاهین و قرقی به خاطر داشتن دید و چشمی تیزبین كه آنها را قادر به دیدن شكار از فاصله چند صد متری می كند كه حتی می توانند یك نقطه را بزرگ تر از محل های دیگر و دقیق تر ببیند، شناخته شده هستند.
    
    دید مارها: مارها از چشمان عادی خود در طول روز استفاده می كنند اما در شب از جفت دیگر چشمانشان كه در زیر چشم اصلی آنها قرار دارد و Pitorgan گفته می شود بهره می برند. این چشمان فرعی می توانند سینگال هایی را از اجسام گرم پیرامون خود بگیرند. مكانیسم عمل اینها به صورت دریافت infrared Heat می باشد كه با توجه به این امواج حتی می توانند جهت قرارگیری جسم را تعیین كنند مانند عكس زیر. در طول روز دید مارها وابستگی زیادی به حركت دارد و در واقع اگر شكار آنها كاملا بی حركت باشد آنها نمی توانند آن را ببینند و از آن صرف نظر كنند.
    
    
    دید تك سمیان: اسب ها و حیوانات مشابه آن مانند گورخر و الاغ دارای چشمانی هستند كه در برجسته كردن محیط دو طرف سر اسب به آنها می كند، این امتیاز آنها را قادر می سازد تا در مواقع لزوم از دست شكارچیان فرار كمك كنند. ایراد دید آنها این است كه آنها دید دو چشمی ندارند (Binocular vision) اسب ها همیشه دو تصویر می بینند ولی نمی توانند این تصاویر را به یكدیگر متصل كنند مانند عكس زیر، با وجود این كه دید محیطی و دید شبی اسب ها نسبت به انسان بهتر است ولی تشخیص رنگ آنها ضعیف است، آنها می توانند رنگ سبز و آبی را تشخیص دهند اما بیشتر دید آنها از طیف هایی از خاكستری تشكیل شده است.
    
    
    
    دید سگ و گربه: به طور كلی پذیرفته شده است كه سگ ها و گربه ها كوررنگ هستند آنها فقط سایه كمرنگی از رنگ ها را می بینند و بعضی از آنها دیدی مشابه انسان های كور رنگ دارند كه با آنها قابل مقایسه است. (انسان های كوررنگ غالبا قادر به تشخیص رنگ قرمز و سبز نیستند) همچنین سگ ها و گربه ها نیز دید محیطی و شبانه بهتری نسبت به ما دارند با چشمانی كه بسیار حساس به حركت می باشد این ویژگی به آنها كمك می كند تا برای زندگی خود هر چه بهتر شكار كند.
    
    
    
    دید كوسه ها: با وجود این كه دید كوسه ها بسیار شبیه ما می باشد (هر دو شامل شبكیه، لنز، عنبیه، قرنیه و مردمك) ولی توانایی دید ما اندكی متفاوت است زیرا كوسه ها سلول های مخروطی شبكیه را ندارند در نتیجه قادر به تشخیص رنگ ها نمی باشند. به علاوه چشمان كوسه ها طوری طراحی شده كه قادر به دریافت حداكثر نور تا حد ممكن می باشند تا بتوانند اعماق آب های تیره را ببینند، با وجود این كه آنها می توانند از این نور برای دیدن اجسام تا فاصله 18 متری (Feet 60) هم ببینند ولی هنوز هم دید آنها به تیزی دید ما نیست.
    در پایان قابل ذكر است غالب حیوانات قادر به دیدن تصاویر سه بعدی نمی باشند زیرا اكثر آنها چشمانشان در دو طرف سرشان قرار گرفته در این میان استثناهایی هم وجود دارد كه می توان به دید سه بعدی در میمون ها (بهترین دید سه بعدی در حیوانات) شیر، جغد (در بین پرندگان) و ماهی Flat fish اشاره كرد.