دكتر سرپناه : ماهیان خاویاری در سفره همه ایرانیان

طبق تحقیقات پزشكان، مصرف آبزیان به رشد و حفظ سلامت كمك شایان توجهی می كند و حذف این گروه از برنامه غذایی اثرات نامطلوبی بر جای خواهد گذاشت.
    پزشكان توصیه می كنند كه حداقل 1 بار در هفته ماهی مصرف شود در حالی كه بسیاری از هموطنان ما در ماه یك بار هم، نمی توانند طعم آبزیان را بچشند. در این میان مصرف انواعی از آبزیان (میگو، خاویار و...) برای همان عده، به خواب و رویا تبدیل شده است.
    به این دلیل و دلایل متعدد دیگر، سیاست هایی خاص برای افزایش سرانه مصرف آبزیان به ویژه ماهی در معاونت شیلات وزارت جهاد كشاورزی اتخاذ شد كه بنا بر گفته دكتر علی نقی سرپناه آوردن ماهی خاویاری بر سر سفره همه ی ایرانیان است. مسلما وقتی همه بتوانند از ماهیان خاویاری (گوشت و خاویار) استفاده نمایند آبزیان دیگر با قیمت مناسب تر در دسترس قرار خواهند گرفت.
    در همین راستا مهندس رفیعی، مدیر كل شیلات گیلان خبر از تلاشی برای استفاده از منابع خرد با حداقل سرمایه برای تولید ماهی ارزان داد.
    چهارشنبه 1/7/88 دكتر سرپناه به همراه تنی چند از خبرنگاران و با استقبال گرم تعدادی از مسوولان شیلات گیلان از مراكز تحقیقاتی و پرورشی شیلات استان در بندرانزلی بازدید و حتی خود عمل میكروسزارین را انجام داد. شور و شوق این عزیزان برای كار از رفتار و كردارشان مشهود بود. در شیلات گیلان مردان و زنانی كم نظیر و چنان دلسوز مشغول فعالیت هستند كه رویای ماهیان خاویاری در سفره همه ایرانیان را مسلما به واقعیت تبدیل خواهند كرد.
    
    جلبك های كوچك، كاربردهای مهم:
     خانم دكتر فلاحی مسوول آزمایشگاه جلبك، بیان داشت كه 3 هدف اصلی آنها مطالعات اكولوژیك در خصوص جلبك ها، استفاده از آنها به عنوان غذای آبزیان و كاربرد فرآورده های جلبكی است. او سپس به توضیح پیرامون پروژه در حال اجرا پرداخت و گفت: 39 گونه جلبك از سراسر ایران جداسازی شده و پس از طی مراحل اولیه در پژوهشكده به رشد انبوه رسیدند و بعد اهداف تعیین شده روی آنها آزمایش شد.
    در اكولوژی آبی، كمپلكسی در آلاینده وجود دارد كه تشخیص تاثیر عوامل مختلف در كم و زیاد شدن میزان آلاینده ها را سخت كرده و با مشكل مواجه می كند. علاوه بر آن محیط رشد مناسب جلبك ها در تسریع رشد آنها موثر است. بدین خاطر روی نمونه های انبوه سازی شده آزمایشاتی برای عوامل مختلف و تاثیر چند آلاینده همزمان، همچنین شرایط شیمیایی و فیزیكی رشد، جهت دقیق تر بودن كار صورت می گیرد.
    
    جلبك ها غذای آبزیان
    هدف دوم پروژه استفاده از جلبك ها در آبزی پروری است. بسیاری از آبزیان از جلبك ها تغذیه می كنند. تاثیر نوع و مقدار هر جلبك روی رشد و پرورش آبزیان اهمیت زیادی دارد و آنالیز غذایی جلبك ها كه شامل میزان پروتئین، اسیدهای چرب، نوع دیواره آنها (قابلیت هضم و...) می باشد و استفاده از آن در جیره غذایی آبزیان، مشخص می كند هر جلبك به چه مقدار روی چه نوع آبزی مفید و مثمر ثمر است.
    فرآورده های جلبكی و اقتصاد
    فلاحی افزود: از سال 80، روی جنبه های اقتصادی كار كرده ایم و میزان مواد مغذی، خاصیت ضدباكتری، قارچ، مخمر و... را سنجیده ایم. حتی جلبك های سمی كه سریعا باید از استخرهای پرورش آبزیان پاكسازی شوند زیرا در صنعت دارویی و آرایشی كاربرد دارند.
    برخی از جلبك ها، دارای سلولی هستند كه ازت را تثبیت می كند و از آن می توان به عنوان كود ازته (پودر) استفاده كرد. جلبك ها در صنایع غذایی هم مصرف می گردند و برخی كشورها جدای از موارد ذكر شده میلیاردها دلار از قرص و شربت تولید شده از آنها كسب درآمد می كنند. نمونه آلمانی قرص های جلبكی به قدری قیمت دارند كه علی رغم توصیه بسیار خانواده ها قدرت خرید آن را ندارند، اما اگر در داخل كشور تولید شوند خواص درمانی آنها مانند خواص ضدسرطان، ضد آلزایمر، رشد مناسب جسم و ذهن و آفت كشی (برای گیاهان) در دسترس همگان خواهد بود.
     از اوایل سال گذشته به سفارش بخش خصوصی، پروژه ای را روی غذای كنسانتره جلبكی برای آبزیان شروع كرده ایم و قصد داریم برای اولین بار در ایران مشكلات كودهای شیمیایی را با پودرهای جلبكی كه با وجود مواد مغذی بسیار، عوارض جانبی ندارند كاهش دهیم. در كشورهای دیگر از جلبك به عنوان مخمر، مواد رنگی در صنایع غذایی (به ویژه غذای كودكان) و در سوپ ها استفاده می شود. 17-15 كشور در حال تولید جلبك و فرآورده های جلبكی هستند و تنها در فیلیپین 12 هزار نفر روی آنها كار می كنند.
    دیر اما خوب
    دكتر فلاحی در ادامه اظهار داشت: شاید دیر شروع كرده باشیم اما خوب شروع كردیم و با سرعتی كه در تحقیقات داریم به زودی هم تراز كشورهای پیشرو در این زمینه می شویم. نباید خودمان را با كشوری كه 15 سال سابقه كار دقیق روی جلبك دارد مقایسه كنیم. ولی در عرض این 20 سال رشد قابل توجهی داشته ایم و در آینده نزدیك حتی در صورت نرسیدن به صادرات، حداقل خودكفایی را خواهیم داشت.
    فلاحی در پاسخ به خبرنگار ما گفت: با توجه به سرعت رشد و میزان پروتئین سرشار، جلبك ها یكی از منابع اقتصادی ژاپن بوده است. آلمان یك سوم از بودجه مطالعات بیولوژی اش را به این امر اختصاص داده است. حتی در برخی كشورها سالانه 900 میلیون گالن سوخت از جلبك ها تهیه می كنند. به همین منظور طرحی مبنی بر تولید 5 محصول (دارو، پودر، سوخت، مصرف آبزیان و غیره) در چند سال متوالی تهیه و هزینه اش برآورد شد و برای ریاست جمهوری ارسال گشت. باید بخش خصوصی را ترغیب و وارد این عرصه كرد. cc600 عصاره این جلبك ها با نام حیات دوباره حدود 29 دلار قیمت دارد، كه سود تجاری زیادی را به وجود می آورد.
    خوشبختانه نسبت به 20 سال پیش كه فعالیت ها در این زمینه آغاز شد، آگاهی افراد جامعه نسبت به جلبك ها افزایش پیدا كرده است و دانشگاه ها، اساتید مربوطه و شركت های خصوصی علاقه مند به این كارهستند و با اشتیاق، مباحث مطرح شده را پیگیری می نمایند.
    پس از استماع سخنرانی متخصصان و محققان، از آزمایشگاه های جلبك، ویروس شناسی و باكتریایی مركز و كارخانه فرآوری دیداری انجام شد. تولید فیش برگر بدون دخالت دست، بستنی و پفك ماهی برای بسیاری جالب و خوشحال كننده بود.
    ماهی و بستنی اش
     در اسفند 82 مركز ملی تحقیقات فرآوری آبزیان شیلات ایران و موسسه تحقیقاتی شیلاتی هلند (رویوو) توافق نامه ای را امضا كردند و طرح مطالعاتی تولید بستنی از ماهی فیتوفاگ در بندرانزلی آغاز شد و پس از 18 ماه به پایان رسید.
    به نقل از خبرگزاری مهر در شهریور سال 86 ایران موفق به تولید بستنی با استفاده از پروتئین تغلیظ شده ماهی به جای پروتئین شیر شد. با توجه به استقبال زیاد كودكان از بستنی، با جایگزینی كنسانتره ماهی در بستنی، می توان ارزش تغذیه ای آن را بسیار بهبود بخشند.
    كنسانتره پروتئین از ماهی فیتوفاگ در 3 مرحله، با فرآیند حرارتی و با كمك حلال ایزوپروپاندلاز از ضایعات ماهی استخراج می شود. محصول به دست آمده دارای 81 درصد پروتئین و 39 درصد چربی بوده و با توجه به پایین بودن چربی كمترین بوی ماهی را ایجاد می كند.
    
    بستنی ماهی در دنیا
    برای اولین بار در 1964 میلادی ژاپن از اضافه كردن ماهی تن به بستنی حاصل از شیر، بستنی ماهی تولید كرد و بعدها محصول را متنوع تر ساخت.
    مقدار گوشت آبزیان به 40 درصد رسید، شیر و تركیبات آن كاهش و كربوهیدرات ها افزایش یافت و روز به روز بازار بیشتری به دست آورد.
    ژاپن، شرق آسیا و مردم آلاسكا از این محصول استفاده می كنند اما باید دید ایرانیان می توانند طعم و بوی كم ماهی را تحمل كنند یا خیر. در ژاپن برای كم كردن طعم و بوی ماهی از انواع الكل استفاده می شود كه در ایران عملی نیست و باید راه و شیوه ای درست و كاربردی اتخاذ گردد تا بتوان از این محصول در افزایش سرانه ی مصرف آبزیان سود جست. از لحاظ اقتصادی و صادرات باید توجه داشت قبل از سرمایه گذاری هنگفت ماشین آلات و تجهیزات تولید و احداث كارخانه باید پیش زمینه ها مانند فرهنگ مصرف این نوع فرآورده ها، استانداردهای لازم و منبع مواد اولیه مرغوب به خصوص ماهی فراهم شود.
    ژاپن از آنچوی، مارماهی، ماهی تن، ماهی مركب، استلوبید، میگو، شاه میگو، هشت پا و سوریمی، و اسكیموها از گوشت و كبد ماهی و در تایلند از قطعات ماهی به جای میوه در این محصول استفاده می كنند. ایران باید برای به دست آوردن بازار خارجی و توجیه پذیر كردن هزینه های تولید به دانش فنی مطلوبی دست یابد تا محصولاتش چه از لحاظ كیفیت چه از لحاظ تنوع و قیمت با نمونه ژاپنی رقابت كند.
    در هر حال با توجه به سرانه مصرف 6 كیلوگرمی ایران در مقایسه با سرانه مصرف 14 كیلوگرمی آبزیان در دنیا، كشور ما باید علاوه بر افزایش تولید و كاهش قیمت بر تنوع بخشی و تولید فرآورده های گوناگون اعم از بستنی، چیپس و پفك، پنیر، فیش برگر، ناگت ماهی و میگو، سوسیس و كالباس، كوفته كنسروی ماهی و... بیفزاید.
    
    فسیل زنده
    هیجان در مركز تحقیقاتی شهید بهشتی جایی كه برای اولین بار در دنیا متخصصان و محققان كشورمان برای طولانی تر كردن عمر ماهیان خاویاری و افزایش خاویار استحصالی، عمل میكروسزارین را انجام دادند به اوج رسید.
    صفاتی مسوول روابط عمومی شیلات گیلان اظهار داشت: ماهی خاویاری مربوط به دوره اول زمین شناسی است و با 300 میلیون سال سابقه، فسیل زنده دریا شناخته می شود، این آبزی باید تاكنون منقرض می شد اما 5 گونه از 22 گونه آن باقی مانده اند و باید حفظ شوند كه عبارتند از فیل ماهی، اوزن برون، قره برون، شیب، چالباش یا هوسوهوسو.
    برای جلوگیری از انقراض این ماهی، شیلات استان هر ساله لارو ماهی خاویاری را در دهانه رودخانه ها می ریزد و همچنین صید انواعی را ممنوع كرده است به طور مثال اگر صیادی شیپ را صید كند به مراكز تكثیر تحویل می دهد تا به جای شكافته شدن شكمش پرورش یابد.
    مهمترین و زیباترین و اقتصادی ترین این تدابیر عمل میكروسزارین است
    
    میكروسزارین؛ جهشی جدید برای حفظ ماهیان خاویاری
    اندیشه انسان قدرت خلق كارهایی را دارد كه حتی زمانی تصورش هم ممكن نبوده است. امروزه ماهیان توسط لاپروسكوپ سونوگرافی می شوند و میزان رشد گناد هایشان دیده می شود تا چنانچه از حجم مطلوبی برخوردار نیست، برای استحصال خاویار پرورش نیابد و وارد چرخه زندگی بی دغدغه گردد. از طرفی با عمل میكروسزارین آن دسته از ماهیان كه گنادهای خوبی دارند تا 3 برابر بیشتر عمر كرده و بالطبع 3 برابر بیشتر خاویار تولید می كنند.
    با توجه به این كه سن بلوغ خاویار در ماهیان خاویاری نسبت به بلوغ گوشتی آنان بیشتر می باشد و نظر به این كه این ماهیان ارزش تاریخی دارند و باید حفظ شوند، میكروسزارین جهش و دستاورد بزرگی در این زمینه به شمار می آید.
     زمانی كه ماهی خاویاری آماده ریزش تخم می شود، به اتاق عمل منتقل شده اگر جثه ی بزرگی داشته باشد توسط گل میخك بیهوش و در غیر این صورت با كمك دو نفر كارآزموده روی تخت قرار می گیرد. متخصص مربوطه با ایجاد یك شكاف 5 سانتی متری موجب ریزش خاویار می گردد، با چسب و اسپری محل برش ضدعفونی و بسته می شود. به این ترتیب ماهی یك یا دو سال بعد توسط گنادهای نر بارور شده و دوباره به چرخه تولید باز می گردد. ماهیان وحشی بعد از سزارین تا به غذای دستی در محیط مزرعه عادت كند صدمه می بینند اما ماهیان پرورشی به دلیل عادت به غذای دستی زنده می مانند.
     با توجه به این كه سن بلوغ ماهیان خاویاری نسبتا بالا (به خصوص در مقایسه با بلوغ انواع گوشتی) می باشد و نظر به این كه این ماهیان ارزش تاریخی دارند و باید حفظ شوند، میكروسزارین در این زمینه جهش و دستاورد بزرگی به شمار می آید.