باغ وحش های ایران


در ماه های اخیر با انتشار اخباری مبنی بر عدم نگهداری و تغذیه نامناسب حیوانات و مرگ یك قلاده شیر در باغ وحش دزفول موضوع رسیدگی به باغ وحش های ایران بار دیگر بر سر زبان ها افتاد و نگرانی فعالان و دوستداران محیط زیست را دوچندان كرد. این نگرانی نه فقط برای مرگ یك حیوان بلكه خبر از بروز یك فاجعه است كه باغ وحش دزفول یكی از آنهاست. وضعیت تاسف بار حیوانات كمیاب و در حال انقراض در قفس های كوچك و كثیف موسوم به باغ وحش از یك طرف و بی توجهی مسوولین امر، دولت و مردم از طرف دیگر نشان دهنده ی این مطلب می باشد كه جامعه ما هیچ ارتباطی با محیط زیست خود نداشته و نسبت به آن كاملا بی توجه شده است. در این مقاله به چرایی این مساله و نقش باغ وحش ها و وضعیت آنها در جامعه امروز خواهیم پرداخت:
    ***
    امروزه یكی از ویژگی های كلان شهرهای دنیا توسعه نهادهایی است كه علاوه بر حفظ محیط زیست خود ارتباط شهروندانش را با محیط زندگی خود بیشتر كند. باغ وحش به عنوان یكی از این نهاد ها توانسته علاوه بر جنبه آموزشی، فرهنگی به عنوان نماد توریستی این شهرها نیز استفاده شود. توكیو، پكن، سیدنی؛ نیویورك، برلین، لندن و رم از شهرهای بزرگ دنیا هستند كه با داشتن باغ وحش های استاندارد علاوه بر جذب توریست های داخلی و خارجی، سرمایه زیادی را نیز از فروش حیوانات بومی و غیربومی به دست آوردند. همچنین این باغ وحش ها از طریق تعامل با دانشگاه های دامپزشكی دنیا از لحاظ علوم دامپزشكی به پیشرفت های بزرگی رسیده اند، به گونه ای كه بعضی از داروهای دامپزشكی زیر نظر این موسسات تولید می شود. در هر یك از این كلان شهرها كمپین ها و سازمان های قدرتمند و بانفوذ حمایت از محیط زیست فعال هستند كه از حمایت كامل شهروندان خود برخوردار می باشند.
    احزاب سبز، صنایع سبز و انرژی سبز كه جهت حفظ محیط زیست و توسعه آن در حال فعالیت هستند قسمتی از دستاوردهای وجود نهادهایی مانند باغ وحش در اروپاست.
    این در حالی است كه درآمدهای بالایی كه از طریق جذب توریست نصیب باغ وحش ها می شود دولتمردان این كشورها را به حمایت هر چه بیشتر این نهادها ترغیب كرده است. زیرا علاوه بر ورود سرمایه امكان اشتغال زایی برای شهروندان را فراهم می كند.
    و اما ایران
    ایران كشوری است كه از لحاظ جغرافیایی چهار اقلیم آب و هوایی را داراست. این وضعیت نادر باعث شده كه اكوسیستم ایران حیوانات و گیاهان متفاوت را درون خود رشد دهد. در شمال غرب گوزن زرد ایرانی و قوچ؛ در شمال پلنگ، یوز و درنا؛ در جنوب و جنوب غرب شیر ایران و در آب های خلیج فارس دلفین و نهنگ حیواناتی بودند كه در ایران یافت می شدند. متاسفانه در چند دهه اخیر به علت شكار بی رویه، عدم مدیریت و مشخص نبودن وظایف دستگاه های دولتی حیات وحش ایران در معرض نابودی قرار گرفته است. امروزه دیگر خبر كشته شدن دسته جمعی دلفین ها در جنوب، مرگ نهنگ بر اثر آلودگی در بندرعباس، كشته شدن یك پلنگ نادر و در حال انقراض در لرستان و به سرقت رفتن سه توله اش و كشته شدن گوزن های كمیاب ایرانی بر اثر برخورد با ماشین ها آن قدر برای مردم ما معمولی شده كه دیگر خبر تلف شدن یك شیر در باغ وحش دزفول یك امر عادی است. اتفاقی كه فعالین محیط زیست ایران از آن نگران هستند بی توجهی مردم است. بی توجهی كه بر اثر عدم فرهنگ سازی و برنامه ریزی دستگاه های آموزشی و ذی ربط به وجود آورده است.
    باغ وحش های ایران در شهرهای تهران، مشهد، شیراز، اصفهان، زابل، اراك، بابلسر، آمل و دزفول قرار دارد. باغ وحش هایی كه نه تنها شرایط استاندارد برای نگهداری حیوانات را ندارند بلكه هیچ نهادی جوابگوی مشكلات آنها نیست. این در حالی است كه به گفته محمدی، مدیر كل حیات وحش سازمان محیط زیست كشور متولی باغ وحش ها در كشور شهرداری ها هستند و سازمان محیط زیست بعد از شهرداری وظیفه نظارت را بر عهده دارد.
    وی افزود كه هم اكنون 23 باغ وحش در كشور فعال است كه از این تعداد 14 واحد زیر نظر شهرداری و 9 واحد توسط بخش خصوصی اداره می شود، ولی تنها 10 باغ وحش از محیط زیست جواز دریافت كرده اند و شایان ذكر است باغ وحش ارم تهران زیر نظر بنیاد مستضعفان انقلاب اداره می شود. این در حالی است كه به گفته امیر الهامی مسوول باغ وحش ارم تهران بزرگترین مشكل پیش روی آنها مشكل مالی است و هزینه های این محل فقط از طریق فروش بلیط تامین می شود.
    در باغ وحش تهران حدود 290 گونه حیوانی نگهداری می شود كه در گروه های گوشت خواران، علف خواران و همه چیزخواران، دانه خواران، خزندگان و آبزیان تقسیم شده اند. از گونه های شاخص هر گروه می توان به گوزن آسیایی و انواع گوزن ها در گروه علف خواران، خرس و شامپانزه در گروه همه چیزخواران، شیر و كفتار و گربه وحشی در گروه گوشت خواران، درناها، قرقاول و طاووس در گروه دانه خواران، انواع مارهای سمی و غیرسمی و بزمجه در گروه خزندگان و انواع ماهیان آكواریومی در گروه آبزیان اشاره كرد. این در حالی است كه طبق ضوابط هر باغ وحش باید 30 هكتار زمین مساحت داشته باشد ولی باغ وحش ارم فقط 5/5 هكتار مساحت دارد و وضعیت كنونی آن در شان تهران نیست.
    دكتر آل داوود، رییس انجمن حمایت از حیوانات در مورد وضعیت نامناسب باغ وحش های كشور می گوید روش نگهداری حیوانات در باغ وحش ما با معیارهای جهانی فاصله زیادی دارد كه باعث گردیده استقبال از این مراكز روند نزولی داشته باشند، به همین دلیل درآمدزایی خوبی نداشته و بالطبع منجر به آن می شود تا مسوولان باغ وحش ها هزینه ها را كاهش دهند. نتیجه آن كه نامرغوب و كم شدن غذاهای حیوانات را شاهد هستیم.
    وی افزود: در باغ وحش های ایران حیوانات گرمسیری و سردسیری در فضای مشابه هم نگهداری می شوند، این شیوه نگهداری اثر نامطلوبی بر حیوانات می گذارد.
    رییس انجمن حمایت از حیوانات در ادامه گفت: ساختار باغ وحش های كشور بسیار قدیمی و نیازمند تجدیدنظر جدی است و در حال حاضر اغلب باغ وحش های كشور مانند باغ وحش های اصفهان و مشهد در آستانه تعطیلی قرار دارند. با توجه به این كه بیشترین منابع درآمد باغ وحش ها از طریق فروش بلیط می باشد بیشترین حجم بازدیدكننده از این مراكز را تورهای مدراس تشكیل می دهند و كمتر شاهد بازدیدكنندگان دیگر هستند. همچنین این بازدیدها بدون آگاهی مربی از اطلاعات در مورد حیوانات است و اكثرا اطلاعات اشتباه به دانش آموزان می دهند. همچنین وضعیت بهداشتی و نگهداری غیراستاندارد و بوی نامطبوع بر ذهن كودكان تاثیر منفی گذاشته و آنها را از باغ وحش دور می سازد.
     حال با توجه به مشكلات مطرح شده چه نهادی متولی و ناظر بر باغ وحش ها و حیات وحش می باشد؟ اگر به گفته ی محمدی، مدیر كل حیات وحش سازمان محیط زیست متولی اصلی باغ وحش ها در كشور شهرداری است و پس از مجوز از شهرداری باید مجوز سازمان محیط زیست را بگیرند.
    حال این سوال پیش می آید كه اگر متولی شهرداری استان ها می باشد:
    1ـ چرا شهرداری ها هیچ گونه نظارتی بر باغ وحش های استان ها ندارند و چرا تنها منبع درآمد این مراكز از فروش بلیط آنهاست كه هر روز نیز كمتر می شود و یا هیچ گونه تسهیلاتی برای این مراكز فراهم نمی شود.
    2 ـ چرا برای باغ وحش ارم كه باید دارای 30 هكتار زمین می بوده تنها 5/5 هكتار زمین تهیه شده است.
    3 ـ سازمان محیط زیست كشور چه نقشی در اداره و نظارت باغ وحش ها دارد.
    4 ـ اگر سازمان محیط زیست باید به باغ وحش ها جواز دهد چرا از 23 باغ وحش كشور تنها 10 باغ وحش جواز گرفته اند و بقیه فاقد جواز هستند، آیا این به منزله عدم هماهنگی شهرداری ها با سازمان محیط زیست نمی باشد؟
    طبق ارزیابی محیط زیست از 23 باغ وحش 6 باغ وحش در شرایط مطلوب، 7 واحد قابل قبول و 11 واحد در شرایط نامطلوب به سر می برند. معیار سازمان محیط زیست برای باغ وحش مطلوب چیست؟
    نظارت سازمان محیط زیست برای باغ وحش ها در چه شرایطی است؟
    پارك پردیسان كه زیر نظر مستقیم سازمان محیط زیست وضعیت بهتری نسبت به باغ وحش های دیگر ندارد. مرگ ماریتا در سال 84 در همین پارك نمونه ای بارز در عدم رسیدگی مسوولین این پارك است. فضای كم نگهداری، تغذیه نامناسب و نبود پزشك از عواملی بودند كه از ماریتا یوزپلنگ ایرانی، تنها پوست آن برای بازدیدكنندگان در پردیسان باقی مانده است.
    آیا بهتر نیست شهرداری ها برای برو ن رفت از وضعیت نامناسب باغ وحش های كشور كه عملا مكانی نیست تا گردشگران برای آن بها بپردازند آن را به استانداردها نزدیك كنند.
    آیا بهتر نیست تا سازمان محیط زیست با نظارت درست و به موقع و ایجاد استانداردهای علمی باغ وحش های كشور دستورالعملی مناسب برای باغ وحش های كشور صادر نماید و راهكارها و منابع آنها را در اختیار باغ وحش ها قرار دهد.
    آیا بهتر نیست تا سازمان هایی مانند بنیاد مستضعفان انقلاب جوابگوی سازمان محیط زیست باشند تا باغ وحش ارم از وضعیت فعلی خارج شود و...